Vì sao nhiều người đứng hình bất động khi gặp nguy hiểm?

Vì sao nhiều người "đứng hình" khi gặp nguy hiểm? Khoa học đã có lời giải

Có lẽ bạn từng xem một đoạn video trên mạng và tự hỏi: "Tại sao người đó không bỏ chạy?" hoặc "Sao họ không phản kháng ngay lúc đó?"

Thú thật, trước đây mình cũng từng nghĩ như vậy. Nhưng sau khi tìm hiểu về cơ chế phản ứng của não bộ, mình mới biết rằng việc đứng im bất động khi gặp nguy hiểm không hề hiếm gặp. Thậm chí, đó còn là một phản xạ sinh tồn rất tự nhiên của con người.

Không phải ai cũng chọn chiến đấu hoặc bỏ chạy

Chúng ta thường nghe đến hai phản ứng quen thuộc khi đối mặt với nguy hiểm là chiến đấu (Fight) hoặc bỏ chạy (Flight).

Tuy nhiên, khoa học đã chỉ ra rằng còn một phản ứng khác cũng rất phổ biến, đó là đóng băng (Freeze).

Đây là trạng thái mà cơ thể gần như mất khả năng cử động, không nói được, đầu óc trống rỗng hoặc chỉ biết đứng yên trong vài giây, thậm chí vài phút.

Ảnh (minh họa được tạo bởi AI): Vì sao chúng ta đứng im khi gặp nguy hiểm?

Điều này có thể xảy ra khi gặp:

• Tai nạn giao thông.
• Bị đe dọa hoặc quấy rối.
• Chứng kiến sự việc quá kinh hoàng.
• Đối mặt với tình huống bất ngờ khiến não bộ không kịp xử lý.

Não bộ đang cố gắng bảo vệ bạn

Theo các nghiên cứu về tâm lý học và thần kinh học, khi con người nhận thấy mối đe dọa quá lớn và không còn khả năng chiến đấu hay bỏ chạy, não bộ sẽ tự động kích hoạt phản ứng Freeze.

Lúc này, hệ thần kinh hoạt động hoàn toàn theo bản năng.

Cơ thể sẽ:

• Giảm cử động.
• Chậm nhịp tim và nhịp thở.
• Giảm cảm giác đau.
• Tăng khả năng lắng nghe môi trường xung quanh.

Mọi thứ diễn ra chỉ trong tích tắc, nhanh hơn rất nhiều so với quá trình suy nghĩ có ý thức.

Đây là phản xạ được hình thành từ hàng nghìn năm trước

Nếu nhìn dưới góc độ tiến hóa, phản ứng bất động đã tồn tại từ thời tổ tiên loài người còn sống trong môi trường đầy thú săn mồi.

Trong nhiều tình huống, việc đứng yên hoặc giả chết lại giúp giảm sự chú ý của kẻ tấn công và tăng cơ hội sống sót.

Dù ngày nay chúng ta không còn phải đối mặt với thú dữ mỗi ngày, nhưng bộ não vẫn giữ lại cơ chế sinh tồn này như một "chương trình dự phòng".

Đừng tự trách mình nếu từng "đứng hình"

Đây có lẽ là điều mình thấy quan trọng nhất.

Rất nhiều nạn nhân sau một sự cố thường tự trách bản thân:

• "Giá như mình phản ứng nhanh hơn."
• "Tại sao mình không chạy?"
• "Sao lúc đó mình không hét lên?"

Thực tế, trong nhiều trường hợp, phản ứng bất động hoàn toàn không nằm trong sự kiểm soát của ý thức.

Não bộ đã ưu tiên mục tiêu duy nhất là giữ cơ thể sống sót, chứ không phải hành động theo logic như chúng ta vẫn nghĩ sau khi sự việc đã kết thúc.

Ai dễ gặp phản ứng này hơn?

Theo nhiều nghiên cứu, phản ứng Freeze có xu hướng xuất hiện nhiều hơn ở những người:

• Từng trải qua sang chấn tâm lý.
• Có mức độ lo âu cao.
• Dễ bị căng thẳng kéo dài.
• Đã từng trải qua những sự kiện gây ám ảnh.

Điều đó không có nghĩa họ yếu đuối, mà chỉ cho thấy hệ thần kinh của họ nhạy cảm hơn trước các tín hiệu nguy hiểm.

Xem thêm:

“Vì sao chúng ta buồn khi có người nổi tiếng qua đời nhưng ta lại không gặp họ bao giờ?”

Đây cũng là lý do các đơn vị có đội ngũ kỹ thuật hỗ trợ nhanh thường được ưu tiên lựa chọn.

Có thể kiểm soát phản ứng này không?

Hiện nay, chưa có cách nào giúp con người chủ động "tắt" hoàn toàn phản ứng bất động khi nguy hiểm xảy ra.

Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng việc:

• Hiểu rõ cơ chế hoạt động của não bộ.
• Rèn luyện kỹ năng xử lý tình huống.
• Học các kỹ năng tự vệ.
• Thực hành kiểm soát căng thẳng.

...có thể giúp cơ thể phản ứng linh hoạt hơn trong nhiều tình huống thực tế.

Các nghiên cứu mới về hoạt động của não cũng đang mở ra nhiều hy vọng trong việc hỗ trợ điều trị rối loạn căng thẳng sau sang chấn (PTSD) và các vấn đề liên quan đến sức khỏe tinh thần.

Trước đây mình luôn nghĩ rằng khi gặp nguy hiểm, ai cũng sẽ phản xạ bằng cách bỏ chạy hoặc chống trả. Nhưng hóa ra, đứng hình cũng là một cơ chế sinh tồn đã tồn tại cùng con người từ rất lâu.

Vì vậy, nếu bạn hoặc ai đó từng rơi vào trạng thái bất động trong một tình huống nguy hiểm, đừng vội đánh giá hay trách móc. Đó không phải là dấu hiệu của sự yếu đuối, mà là cách bộ não cố gắng bảo vệ cơ thể theo bản năng.

Hiểu được điều này cũng là cách giúp chúng ta cảm thông hơn với người khác và biết cách chuẩn bị tốt hơn cho những tình huống bất ngờ trong cuộc sống.

Nguồn tham khảo:

Mental Floss – Các bài viết về tâm lý học và hành vi con người.

Popular Science – Giải thích cơ chế hoạt động của não bộ và hệ thần kinh.

Đại học Tulane (Mỹ) – Nghiên cứu về cơ chế chuyển đổi từ trạng thái "Freeze" sang hành động.

American Psychological Association (APA) – Tài liệu về phản ứng căng thẳng và sang chấn tâm lý.